सत्र २२४ : भूशास्त्रातील गमतीजमती : निनाद भागवत

२५।०५।२०२३

सत्र २२४वे:

विषय : भूशास्त्रातील गमतीजमती

सादरकर्ते : निनाद भागवत

उन्हाळ्याच्या काहिलीत शेकल्यावर पावसाच्या ४ थेंबांचेही अप्रूप वाटते. मग हा जो कोसळतो तो जीव नकोसा करतो. कधी अति ऊन, तर कधी अति धंडी! हे सगळे त्या अल् निनोमुळे! असे कुठेतरी वाचनात येते. खरे तर हे बदलते उष्णतामान, पर्जन्यमान पृथ्वीशी संलग्न आहेत. म्हणजेच पृथ्वीचे / भूपृष्ठाचे तापमान. या
भूपृष्ठाचा अभ्यास, म्हणजेच भूशास्त्र ! या शास्त्राशी आपला संबंध फक्त मातीचे प्रकार, कुठे कुठली माती असते? कुठल्या पिकाला कोणती माती ? कुठल्या मातीत कुठली खनिजे मिळू शकतात? इतकाच आलेला असतो. किंवा फार फार तर
एखाद्या प्राचीन संस्कृतीविषयी संशोधन करण्याकरता कुठे उत्खनन करावे लागेल ? कुठून व कसा लाव्हा फुटतो? यासारख्या काही बाबी जेव्हा आपल्या समोर फुटतात. तेव्हा शाळेत कधीतरी आलेला असतो. अन्यथा, प्रत्यक्ष जीवनात, केदारनाथचे भूस्खलन, हिमालयात गिर्यारोहकांची हिमस्खलनामुळे होणारी कोंडी, माळीण गावाचे गाडले जाणे किंवा भूकंप अशा बातम्या वाचून त्याविषयी आपण सजग होतो. तेव्हा मग आपल्याला पुन्हा ते सगळे विस्मृतीत गेलेले मुद्दे म्हणजे, जमिनीचा प्रकार, बर्फाच्या थराची जाडी, Deccan plateau वगैरे शब्द आठवतात.
हे घडाभर प्रास्तविक करण्याचे कारण,
शाळेतून एकदा व एकदाचा या विषयाला टाटा-बाय-बाय म्हटल्यानंतर पुन्हा या विषयाच्या वाटेला कोणी एक जण जातो. नव्हे त्यावर संशोधन करतो. इतकेच नाही तर त्यावर शास्त्रीय दृष्ट्या संशोधन करणाऱ्या मंडळीत आपली शोधपत्रिका मांडतो. तो विषय घेऊन आपल्या पुढील आयुष्याचा मार्ग आखतो. त्याला आपले करियर मानतो. हे खूपच आगळे आहे. ह्या अशा विषयाचे विविध पैलू अत्यंत गंभीरपणे अभ्यासणारा निनाद भागवत आपल्या डोंबिवलीचाच असावा. हाही एक दुर्मिळ योगच!
खरे म्हणजे, मातीच्या अभ्यासात केवळ काळी, मुरुम, लाल इतकेच प्रकार नाहीत. तर चंद्र, मंगळ याही ग्रहांवरच्या मातीचे पृथःकरण करावे लागते. हे भूशास्त्र म्हणजे भूपृष्ठाचा अभ्यास, पृथ्वीचे वय, तिचे अंतरंग, तिचे तापमान, त्यामुळे बदलणारे ऋतुमान, पर्जन्यमान, भूजल, नद्यांची पातळी, यापासून ते डोंगर, टेकड्या, मातीचे प्रकार, अगदी पार ग्रहगोलांवरील भूरचनांच्या अभ्यासापर्यंत याची व्याप्ती आहे. अशा सकळ पृथ्वीला आंदोळून ते पार खगोलापर्यंत पोचणारी ही शास्त्रशाखा. या बहुपेडी शास्त्राच्या कवेत काय काय म्हणून येते हे कळायलाही आपल्याला थोडा वेळ लागेल. सहजगत्या आवाक्यात न येणाऱ्या ह्या एकदम वेगळ्या अवघड वाटेवरती अध्ययन करून, संशोधन करून *'अभ्यासोनि प्रकटावे'* तसा हा तरुण डोंबिवलीकर संशोधक म्हणजे निनाद भागवत ह्या विषयाची माहिती आपल्यापुढे मनोरंजक पध्दतीने
सादर करणार आहे. तेही दृक्-श्राव्य सादरीकरणाच्या स्वरुपात.

भारतात अभियांत्रिकी शिक्षण त्यानंतर अमेरिकेत उच्च शिक्षण -->नोकरी ह्या सध्याच्या ठरीव चाकोरीपेक्षा हटके अभ्यास-विषय निवडणारा अमेरिकेत Ph.D. करत असलेला हा pathbreaker म्हणावा असा तरुण लेखक !

हे सत्र ऐकण्यासाठी खालील दुव्यावर टिचकी मारा !